Kunst en feministische zorgethiek

De corona crisis legde extra de nadruk op het belang van zorg in onze samenleving. Tegelijkertijd bracht deze tijd aan het licht dat sommige vormen van zorg onzichtbaar blijven, of niet worden erkend als zorg. Zo ook de zorg die kunstenaars leveren wanneer zij ouderen begeleiden in actieve kunstparticipatie. In een artikel wat we als onderzoeksteam samen schreven met Gea Struiksma (regisseur Seniorentheater De Rimpel), beargumenteerden we hoe het werk van kunstenaars kan worden opgevat als een vorm van goede zorg voor ouderen. Dit deden we aan de hand participerende observaties tijdens het filmproject Simpel de Rimpel. De observaties van onderzoeker Lieke de Kock en ervaringen van Gea en haar acteurs, analyseerden we aan de hand van een model uit de feministische zorgethiek. Het artikel laat zien dat kunstenaars een belangrijke rol kunnen spelen in het zorgen voor kwaliteit van leven van ouderen in de samenleving. 

Feministische zorgethiek

Het feministisch zorgethiek model wordt in de wetenschap gebruikt om te beschrijven wat ‘goede zorg’ inhoudt. Belangrijk is om te beseffen dat ‘zorg’ hierbij refereert aan “alles wat we doen om onze ‘wereld’ te behouden, voortzetten en repareren, zodat we er zo goed mogelijk in kunnen leven. Die ‘wereld’ is inclusief onze lichamen, onszelf en onze omgeving” (Tronto, 1998, p.3). Zorg is dus altijd in actie, in ontwikkeling, afhankelijk van de mensen die zorg leveren en ontvangen. Het zijn niet alleen ‘kwetsbare’ mensen in onze samenleving die zorg nodig hebben, dit is een universele menselijke behoefte die nodig is om te kunnen functioneren. Zorg kan nooit een vaste set richtlijnen of standaard protocol hebben, omdat het altijd in relatie tot de ander plaatsvindt. 

Tronto (1993) beschrijft het proces van zorgen als een cyclisch proces, waarin vijf fasen aan bod komen, waarvoor je verschillende ‘deugden’, goede eigenschappen, nodig hebt: 

Fase Deugd
  1. Zorgen om 
Je bewust worden van de zorgvraag, daar is aandacht, opmerkzaamheid, openheid voor nodig.
  1. Zorgen dat 
Je verantwoordelijk voelen voor de gesignaleerde zorgvraag.
  1. Zorgverlenen 
Het daadwerkelijk verlenen van de zorg, daar is kennis en competentie voor nodig. 
  1. Zorg ontvangen 
Aandacht besteden aan hoe de zorg wordt ontvangen, responsief zijn en je aan kunnen passen waar nodig. 
  1. Zorgen met 
Zorg zien als zowel een persoonlijke als politieke taak, als een noodzakelijke praktijk om sociale gelijkheid te bevorderen. Dit houdt in dat je je bewust bent van ongelijkheden, conflicten en kwetsbaarheden in de zorgrelatie, zorgen voor vertrouwen en respect tussen de zorgverlener en zorgvrager. 

 

Zorgen om: signaleren behoefte aan reuring

Hoe kunnen we, door de lens van bovenstaand model, kijken naar het werk wat Gea Struiksma uitvoerde met haar acteurs tijdens de Corona crisis? We hoorden bijvoorbeeld van Gea hoe zij, ook al voor de corona-crisis, altijd in contact was met haar deelnemers. Zo’n groep draaien betekent dat je moet weten wat er speelt. Als iemand bijvoorbeeld niet naar de repetities kon komen omdat zij geen oppas voor haar hondje had, dan zocht Gea samen met haar naar een oplossing. Dit is allemaal ‘zorg’ die standaard door kunstenaars rondom projecten wordt verleend. Dit hoorden we ook terug van kunstenaars tijdens verschillende Zoom sessies. Vaak gaan in dit soort taken veel (onbetaalde) uren zitten. 

De acteurs van De Rimpel vormen inmiddels, doordat zij een aantal jaar samen gewerkt hebben, een klein netwerk. Ze houden contact middels whatsapp, telefoon en e-mail. In het geval van Corona, kwam dit netwerk goed van pas. Onderling werd contact gehouden, zodat Gea te weten kwam hoe het met haar deelnemers ging. Zo signaleerde ze dat veel van hen maar weinig meer om handen hadden. De dagen waren eentonig en saai, en sommigen spraken zelfs van een depressie. Er was behoefte aan “gedoe”, volgens Gea: een beetje reuring, leven in de tent, dat je ergens over moet nadenken en dat er nog wat van je verwacht wordt. 

Zorgen dat: regelen en organiseren

We zagen hoe Gea bovenstaande behoeften signaleerde bij haar deelnemers, en hoe zij hier verantwoordelijkheid voor nam door iets te gaan doen. Ze bedacht een corona-proof plan, namelijk individueel bij haar acteurs langs gaan om met geïmproviseerde scènes een film te maken. Het bedenken van zo’n plan, de fondsen ervoor bij elkaar verzamelen, afspraken plannen en een filmmaker regelen, kan in onze ogen worden gezien als voldoen aan een zorgvraag. Gea voegt hier zelf echter aan toe: “Ik heb het zelf eigenlijk nooit zo bekeken. Voor mij was het simpel: Ik wilde kunst maken.” Zij dacht zelf dus niet vanuit een zorgvraag, maar vanuit haar eigen behoefte en de behoefte van haar acteurs om weer samen aan de slag te kunnen en kunst te maken. Juist doordat het samen kunst maken centraal stond, gaven deelnemers aan haar aan dat ze hier heel veel aan gehad hadden. Ze konden even een paar middagen hun ellende vergeten, hun gedachten verzetten. 

Zorgverlenen: inzet artistieke kwaliteiten

Een film maken, daar is kennis en competentie voor nodig. De specifieke kennis en competenties die Gea als theatermaker en regisseur in zich had. Dit was dus háár manier van zorg verlenen. Het proces van scènes improviseren en de film uiteindelijk opnemen, had ook een grote mate van zorgvuldigheid in zich, observeerde Lieke tijdens een draaidag met Frouk: “Er heerste rust, geduld, een positieve sfeer. De tekst werd nog eens herhaald voordat er actie werd geroepen, en was iemand niet tevreden met een shot, dan werd het overnieuw gedaan. Tussendoor was er ruim tijd voor pauze en een praatje.” 

Ook het eindproduct, de filmpjes, stralen volgens het onderzoeksteam een grote mate van zorg voor uit voor de ouderen die er in geportretteerd worden. Ze geven een intieme blik in het leven, de dagelijkse omgeving van deze vrouwen, met respect, authenticiteit en humor. 

Zorg ontvangen: uitdagen, meebewegen, valideren

Lieke observeerde dat Gea op een responsieve manier zorg verleende in het proces wat plaatsvond tijdens het improviseren van de scènes met Afke. Dit was echt een proces van uitdagen, meebewegen, valideren. Afke kwam met een idee voor een verhaal, of een object uit haar huis wat ze zou kunnen gebruiken. Gea moedigde haar aan dit verhaal verder te ontdekken en uit te spelen. Zo kwam het zelfs voor dat Afke het hek van haar parkeerplaats beklom: “Alsof ik een oude vrouw ben die ze hier hebben opgesloten!” 

Zorgen met: wederzijdse afhankelijkheid

Al eerder gaven we aan dat voor Gea zorgen voor de ouderen in haar theatergezelschap helemaal geen doel op zich is. Voor haar gaat het om het kunnen maken van theater. Daar heeft zij de ouderen in haar groep voor nodig, en ja, dat vraagt soms om wat extra zorg, zoals het afstemmen van vervoer en bespreken van onzekerheden. Maar er is in het proces van een voorstelling maken altijd sprake van wederzijdse afhankelijkheid: de regisseur heeft de acteurs nodig om een voorstelling te kunnen maken. Dit is dus een proces waarin machtsrelaties (een is altijd ontvanger van zorg, de ander zorgverlener), gelijkwaardiger zijn. Ouderen zijn niet alleen de ontvanger van zorg, maar brengen ook hun artistieke kwaliteiten mee en zijn nodig in het proces. Zo wordt er dus, door samen kunst te maken, met elkaar en voor elkaar gezorgd. 

Kunst zorgt

Wat we zien door op deze manier naar actieve kunstparticipatie voor ouderen te kijken, is dat kunst zorgt. Kunstenaars doen dit juist door niet de focus te leggen op een zorgvraag of probleem, maar door te blijven bij hun hoofddoel: kunst maken. In het begeleiden van ouderen in een artistiek proces, zien we dat de kunstenaar toch een vorm van ‘goede zorg’ biedt, bewust dan wel onbewust. Juist door niet als professioneel zorgverlener maar als kunstenaar in contact te treden met ouderen, vervallen de conventies en beperkingen die vaak ontstaan in een traditionele relatie tussen cliënt en zorgverlener. Er ontstaat dan ruimte voor speelsheid, expressie en creativiteit. 

Referentie

Tronto, J. C. (2013). Caring democracy: Markets, equality, and justice. NYU Press.