Grote behoefte onder ouderen aan culturele activiteiten

Grote behoefte onder ouderen aan culturele activiteiten

Vandaag lanceren het Prins Bernhard Cultuurfonds, Fonds Sluyterman van Loo en Stichting RCOAK het Lang Leve Kunst Fonds. Jaarlijks is er ruim 1 miljoen euro beschikbaar voor initiatieven gericht op actieve kunstbeoefening door ouderen. Dat hieraan grote behoefte is, blijkt uit onderzoek: 74% van de Nederlanders van 60 jaar en ouder lijkt het leuk om (weer) actief kunst te beoefenen. Fotograferen (43%), een instrument bespelen (25%), schilderen of tekenen (25%) zijn favoriet.

Zinvolle tijdsbesteding
Ouderen verwachten dat de activiteiten plezier geven en kijken er naar uit om samen met anderen met kunst bezig te zijn. Zij geven daarnaast aan dat ze kunstparticipatie zinvolle tijdsbesteding vinden. Bovendien houdt het ze scherp. De voornaamste belemmeringen voor deelname zijn lichamelijke beperkingen en de kosten. De Lang Leve Kunst-projecten voorzien in het verminderen van juist deze belemmeringen en richten zich vooral op zelfstandig wonende ouderen.

Hartverwarmende reacties
Het Lang Leve Kunst Fonds vloeit voort uit een gelijknamig project dat startte in 2013 en waaraan ruim 500.000 ouderen hebben deelgenomen. Hierbij komen ouderen minimaal 5 keer bijeen en leren iets nieuws op het gebied van kunst en cultuur, zoals samen een toneelvoorstelling maken, fotograferen, beeldhouwen, schilderen of tekenen. Ouderen die deelnamen aan Lang Leve Kunst projecten zeggen dat de projecten helpen om zich vrolijk en beter te voelen en dat gevoelens van eenzaamheid verminderen.

‘Ik voel me weer even helemaal vrij als een kind en tijdens het dansen verdwijnt mijn ziekte naar de achtergrond.’

Op naar een inspirerend aanbod
Fonds Sluyterman van Loo, Stichting RCOAK en het Prins Bernhard Cultuurfonds lanceren op 18 januari 2021 het Lang Leve Kunst Fonds en stellen jaarlijks 1 miljoen euro beschikbaar om passende initiatieven op te zetten. Hierbij zullen kunstenaars en zorg- en of welzijnsorganisaties veel samenwerken. De startbijdrage van het Lang Leve Kunst Fonds kan nieuwe projecten een vliegende start geven waardoor andere financiers, zoals lokale overheden, eerder aanhaken en ouderen sneller op meer plaatsen terecht kunnen. De ambitie van de drie fondsen is dat over tien jaar in alle Nederlandse gemeenten een passend en inspirerend aanbod is op het gebied van kunstbeoefening door ouderen.

Kunst in de Zorg op conferentie Nieuwe Generatie Ouderenzorg

Kunst in de Zorg op conferentie Nieuwe Generatie Ouderenzorg

Achtergrond programma ‘Kunst en cultuur in de Langdurige zorg en ondersteuning’
De laatste jaren zijn er veel kunstinitiatieven voor ouderen opgezet, vanuit de gedachte dat bezig zijn met kunst een positief effect kan hebben op de gezondheid. Het biedt zingeving, plezier én contact met anderen. Er zijn veel kunstinterventies in de langdurige zorg in Nederland, maar er is nog te weinig bekend over de effecten hiervan op de positieve gezondheid van deelnemers. Om onder andere deze reden heeft ZonMw in samenwerking met stichting RCOAK, fonds Sluyterman van Loo en de ministeries van OCW en VWS, het programma ‘Kunst en cultuur in de Langdurige zorg en ondersteuning’ geïnitieerd.

Totstandkoming onderzoek ‘Kunst in de Zorg’
Een eerste actie van het ZonMw-programma was de toekenning van subsidie aan het onderzoek ‘Kunst in de Zorg’, onder leiding van Tineke Abma. Het doel van het onderzoek is het in kaart brengen van het effect en de waarde van kunst op de gezondheid en het welbevinden van ouderen bij 15 kunstinitiatieven door het hele land en 4 kunstprogramma’s binnen zorginstellingen.
Naast een meer krachtig bewijs van de effecten van kunst in de langdurige zorg en ondersteuning, is er ook behoefte aan kennis die moet bijdragen aan de structurele inzet van kunst in de zorg. Kunstinitiatieven zijn nu nog vaak afhankelijk van incidentele financiering en het aanbod is versnipperd.

Sessie tijdens conferentie ‘Nieuwe Generatie Ouderenzorg’
Tijdens de sessie ‘Kunst in de Zorg gingen vertegenwoordigers vanuit de wetenschap, de zorg en de kunst met elkaar in gesprek over kunstparticipatie, de belangrijke rol die het kan vervullen in het leven van ouderen en de zorg en ondersteuning ook tijdens de coronapandemie. Vragen die hierbij aan bod kwamen zijn: Wat draagt actieve kunstparticipatie bij aan de kwaliteit van leven van ouderen? Welk effect is er al te zien in het onderzoek? Welke meerwaarde kan kunst bieden voor zorginstellingen en zorgprofessionals? Bekijk hieronder de video van de conferentie en het gesprek over kunst in de zorg.

Wat zijn we aan het doen en hoe verder?

Wat zijn we aan het doen en hoe verder?

Analyse met kunstenaars
Op dit moment zijn de onderzoekers wat minder op pad en te zien bij de verschillende kunstactiviteiten. In plaats daarvan zijn we de afgelopen weken druk geweest met het analyseren van de verschillende data die we tot nu toe in de praktijk hebben opgehaald: van de allereerste gesprekken met kunstenaars, tot de vele telefoongesprekken die zijn gevoerd met deelnemers, tot de observaties die we ondanks corona toch hebben kunnen doen in de praktijk. Al deze data bekijken we door een lens vanuit verschillende literatuur. Zo leggen we het naast een model wat is ontwikkeld door Cousins en collega’s om werkzame elementen van kunstparticipatie door ouderen in kaart te brengen. Zo kijken we bijvoorbeeld of we elementen als connectie, transformatie, of expressie teruglezen in de verhalen. Dit noemen we ook wel framework analyse. Over de uitkomsten van die analyses zijn we met sommige kunstenaars en initiatiefnemers weer in gesprek gegaan, om te onderzoeken hoe zij dit zien en of ze de bevindingen in hun werk herkennen. Hieruit ontstaan vaak inhoudelijke gesprekken over wat kunstparticipatie nu waardevol maakt voor ouderen en hoe dat precies werkt.

Een voorbeeld: de grenswerker
We gingen bijvoorbeeld in gesprek met Hein Walter (Ik teken voor je) in zijn atelier. Een aantal deelnemers sloten daar ook bij aan en er werd gezamenlijk geluncht. Tegelijkertijd luisterde en praatte één van ons ook via de telefoon mee; een manier die wij eigenlijk ook tijdens corona hebben ontdekt. Er werd bijvoorbeeld ingegaan op het thema connectie, een onderdeel uit het model van Cousins. Hein refereerde daarbij ook aan het het fenomeen grenswerker, of boundary work. Als kunstenaar ziet Hein zichzelf echt als grenswerker. Zo werkt hij met mensen met verschillende deelnemers: ouderen, mensen met burn-out, mensen met schizofrenie, kinderen en mensen met dementie. Hijzelf is hier de grenswerker die de connecties op en over de grenzen probeert te maken tussen al deze deelnemers.

Foto: Ik teken voor je, sfeerbeeld van voor covid-19.

Delen van bevindingen: beleving van kunst in de zorg
Janine Schrijver, kunstenaar betrokken bij ons team zit echter niet stil. Zij heeft inmiddels een paar bezoeken afgelegd aan initiatieven, en een plan gemaakt voor de eindpresentatie. Het idee is het maken van een belevenis, waarin alle expertise van de projecten en programma’s een plek krijgen en de bezoekers kunst in de zorg beleven op diverse manieren. Hierover zal ze komende tijd alle programma’s en initiatieven benaderen om mee te denken en werken.

Zes maanden uitstel
Vanwege corona, hebben de meeste initiatieven en programma’s, net als wij, zes maanden extra tijd gekregen. We gaan dus nog tot juli 2021 door. Binnenkort zullen we beginnen aan de laatste fase van het onderzoek, die zal gaan over het duurzaam implementeren van kunstprojecten voor ouderen.