Waarde van kunst in de zorg wetenschappelijk onderbouwd

Waarde van kunst in de zorg wetenschappelijk onderbouwd

Vandaag, een roerige anderhalf jaar na de start, vond de interactieve afsluitende manifestatie plaats van het participatief actieonderzoek naar de waarde van kunst in de langdurige zorg. ZonMw financierde dit eerste grootschalige landelijke onderzoek naar Kunst in de Zorg vanuit het perspectief van ouderen zelf, maar ook van kunstenaars, zorgmedewerkers en beleidsmakers. Het voornaamste resultaat is dat kunst plezier, positiviteit en diepgaand contact brengt, en dat het uitdaagt. Kennisinstituut Leyden Academy on Vitality and Ageing en Amsterdam UMC geven een stevige wetenschappelijke onderbouwing en versterken hiermee de plaats van kunst binnen de zorgpraktijk én dragen bij aan de kwaliteit van leven van ouderen.

Plezier, diepgaand contact en uitdaging
In het onderzoek is vooral gekeken naar de waarde die kunstactiviteiten zoals dans, tekenen, muziek, zang, poëzie, theater en beeldende vorming in de langdurige zorg voor ouderen hebben. Hiertoe heeft het onderzoeksteam 470 verhalen opgehaald van deelnemende ouderen aan bestaande kunstinitiatieven en -programma’s en zijn er 40 observaties uitgevoerd. Hoogleraar Tineke Abma: “Deze studie laat zien dat kunst en creativiteit in de zorg heel waardevol kunnen zijn: om jezelf te kunnen uiten, je verbonden te voelen met anderen, even je beperkingen te vergeten en benaderd te worden vanuit wat je nog wél kunt. Naast ouderen onderstrepen ook zorgmedewerkers, mantelzorgers en kunstenaars de waarde van de activiteiten voor henzelf. Zij ervaren plezier, diepgaand contact en worden uitgedaagd in hun vak.”

“Pas achteraf hoorde ik dat dit een van de deelnemers had geholpen om uit de neerslachtigheid te komen. Die middagen betekenden zoveel voor hen. Het gaf ze iets heel anders om zich op te concentreren.” – Theatermaker De Rimpel

Publicatie voor de zintuigen
Je kunt vertellen over kunstparticipatie, maar je kunt het pas écht begrijpen als je het ervaart. Daarom is in samenwerking met kunstenaar Janine Schrijver de publicatie ‘Kunst is goud waard’ gemaakt. Dit is veel meer dan een geschreven verslag van de onderzoeksresultaten, het doet een beroep op de zintuigen en laat de lezer ervaren wat kunst kan doen. Zo kom je bijvoorbeeld via QR-codes bij de ervaringen van deelnemers. Benieuwd naar de publicatie Kunst in de Zorg is goud waard? Klik dan hier.

Middag van beleving
Tijdens de slotmanifestatie nam theatermaker Mieke de Wit de digitaal aanwezigen ‘de drempel over’ in een denkbeeldig museum en danseres Floortje Rous liet de aanwezigen de waarde van dans ervaren. Vervolgens gingen de deelnemers in dialoog over foto’s van ‘voor’ en ‘na’ deelname aan een kunstactiviteit. Wat zie je? Welk gevoel roept het bij je op? Een unieke fotoreeks van ouderen uit allerlei delen van het land, van mensen met dementie, Parkinson tot ouderen die nog zelfstandig wonen. Ook de aanwezige ZonMw-directeur Véronique Timmerhuis is blij met de resultaten: “Met deze wetenschappelijke onderbouwing staan we nog sterker in onze gezamenlijke ambitie om kunst en cultuur integraal onderdeel te maken van het aanbod van zorg, ondersteuning en welzijn.” Ten slotte presenteerde Abma de bevindingen van het onderzoek en keek onder andere RVS-voorzitter Jet Bussemaker naar de toekomst van kunst in de zorg.

Theatergezelschap de Rimpel“In het beleid ligt vaak het accent op dat wat mensen niet meer kunnen, in tegenstelling tot Kunst in de Zorg. Laten we elkaar inspireren en in co-creatie dit voortzetten.” – Jet Bussemaker

Verduurzaming
Er lijkt een momentum te zijn voor kunstprojecten voor ouderen: in de zorg is behoefte aan creativiteit, om buiten de lijntjes te kleuren, aan het ondersteunen van de bevlogenheid van medewerkers en aan vraaggericht werken. In het sociaal domein is er vraag naar het bevorderen van participatie en verbinding tussen burgers, en de cultuursector wil meer verbinding met de samenleving. “Participatieve kunst kan hierin een rol spelen! Dit alles vraagt om betere samenwerking tussen het rijk, gemeenteambtenaren, fondsen, bestuurders in zorg en welzijn, projectleiders en kunstenaars”, aldus Abma.

Unieke samenwerking
Kunst in de Zorg is gefinancierd vanuit het ZonMw-programma Kunst en Cultuur in de Langdurige zorg en ondersteuning. Dit programma is een gezamenlijk initiatief van ZonMw, de Stichting RCOAK, Fonds Sluyterman van Loo en de ministeries van OCW en VWS. Het onderzoeksteam bestaat naast Leyden Academy en Amsterdam UMC uit kunstenaar Janine Schrijver (Stichting B.a.d. Rotterdam), onderzoekers vanuit verschillende wetenschappelijke disciplines en ouderen die er op toezien dat hun perspectief centraal staat. De Hogeschool van Amsterdam en het Verwey-Jonker Instituut maken deel uit van het bredere consortium. Verder sluit het onderzoeksproject aan op de wereldwijde beweging voor meer kunst in de zorg, ondersteund door de Wereld Gezondheidsorganisatie.

In de media
Zorgvisie, 2 juli 2021: ‘Volwaardig leven reikt voorbij het medisch model’
Zorgvisie 9 juli 2021: ‘Kunst bij Vitalis: van lullig kersje op de taart naar vast onderdeel’
Leidsch Dagblad, 14 juli 2021: ‘Ouderen bloeien op door kunst’

Voor en na foto door Janine Schrijver

Dien een kunstproject in voor de Elisabeth van Thüringenprijs!

Dien een kunstproject in voor de Elisabeth van Thüringenprijs!

Tot en met 31 augustus 2021 kunnen kunstenaars en zorginstellingen hun project voor kunst in de zorg indienen. Het thema van de Elisabeth van Thüringenprijs 2021 is ‘verbinding’. De prijs bedraagt 10.000 euro.

Verbinding
Terugkijkend naar het afgelopen jaar, waarin corona een hoofdrol speelde, was de menselijke behoefte aan verbinding groot. Eenzaamheid, vervreemding, verandering: het heeft een enorme invloed op een mensenleven. Waar we juist behoefte aan hebben, is de verbinding met anderen. Verbinding is herkenning, erbij horen, ertoe doen. Het is elkaar zien, horen, begrijpen en waarderen. Van een heel klein moment tot een groots gebaar. Het is waar het om draait in een mensenleven.

Kunstprojecten in de zorg
Het doel van de kunstprijs is het stimuleren van kunst die het welzijn en welbevinden van patiënten, bezoekers en medewerkers in de gezondheidszorg bevordert. Hoe verhoogt kunst de kwaliteit van leven in een omgeving van zorg? Van een klein vonkje tot een groot meeslepende vlam van verbinding tussen mensen? Kan jij als kunstenaar of als zorginstelling op creatieve wijze laten zien dat kunst voor verbinding kan zorgen? Dien dan uiterlijk op 31 augustus 2021 je kunstproject in de zorg in bij de Stichting Elisabeth van Thüringenfonds. Wie weet ben jij degene die de prijs van 10.000 euro voor de realisatie van het project in de wacht sleept.

Neem voor meer informatie contact op met coördinator Angelique Beerenhout: evtfonds@spaarnegasthuis.nl, 023-224 2071. Klik hier voor alle voorwaarden voor deelname.

Verschuivend kunst in de zorg landschap

Verschuivend kunst in de zorg landschap

Onlangs verscheen een artikel in Nordic Journal of Arts, Culture and Health over de ontwikkeling in Engeland rondom kunst in de zorg. Daar wordt de inzet van ‘kunst als therapie’ in de zorg steeds groter, wat op gespannen voet kan staan met kunstenaars die als outsider hun werk komen doen. De kwaliteit en effectiviteit van kunst in de zorg praktijken worden juist toegeschreven aan die ‘outsider’ rol en ‘arts-for-art-sake’. Deze twee kwaliteiten lijken in Engeland echter tegenwoordig niet op te wegen tegen de voordelen van zorgmedewerkers die kunstzinnig te werk gaan en hun uren kunnen declareren bij de zorgverzekeraar. Dit kan als gevolg hebben dat kunst in de zorg niet meer gewaardeerd wordt vanwege zijn artistieke, filosofische kwaliteiten en de onderscheidende waarde.  

Engeland is één van de landen waar kunstparticipatie al jaren bloeit en groeit. Dit artikel geeft een inkijkje in de verschuivingen van de inzet van kunst in de zorg. In het landschap zijn grote verschuivingen te zien, en deze worden ook verder voorspelt. Zo verwachten ze daar dat kunst meer zal worden geïntegreerd in zorgsystemen, en daardoor het ‘outsider’ aspect, of het ‘art for art sake’ aspect minder tot hun recht zullen komen.

De onderzoekers beargumenteren hun verhaal vanuit verschillende hoeken: bezuinigingen in de zorg die kunstenaars onder druk zetten om zich meer te bewegen naar het ‘behandelingsmodel’ om toch financiering te organiseren. Dit heeft gevolgen voor de positie van de kunstenaar. Deze heeft niet meer de unieke positie van ‘buiten’, maar wordt veel meer geïntegreerd in de praktijk, bijvoorbeeld bij fysiotherapie, ergotherapie of vaktherapie.

Ondanks de uitdagingen die de onderzoekers schetsen, geven ze aan dat kunstenaars in Engeland reageren op de uitdaging door hun artistieke blik, outsider-zijn en grens-overstijgend werk te behouden. Tegelijkertijd vinden ze manieren om zich aan te passen aan systemen en procedures die nodig zijn om binnen de kaders in de zorg te werken. Deze heropleving neemt twee hoofdvormen aan. Ten eerste maken de kunstenaars die werkzaam zijn in de zorg in toenemende mate gebruik van meer geformaliseerde, op consensus gebaseerde methodologische en ethische kaders. Deze zijn gecreëerd door eerdere zorgkunstenaars om hun werk te informeren. Ten tweede, en daarmee samenhangend, is een samenwerking tot stand gekomen waarin kunstenaars samen met partnerorganisaties en academici de uitdagingen binnen de zorg beter willen begrijpen. Deze pakken zij samen aan door middel van dialoog en het opbouwen van relaties.

In Nederland staan we, met bijvoorbeeld de kunstprojecten in dit onderzoek, in een eerder stadium dan in Engeland. Er lijkt nog minder integratie tussen de werelden van zorg en kunst aanwezig. Dit biedt mogelijkheden om te leren hoe we mogelijk kunnen anticiperen op potentiële ontwikkelingen. Met dit onderzoek, en het lerend netwerk hierin, hopen we bij te dragen aan de dialoog over thema’s zoals deze uitdaging met partners uit zorg, gemeenten, zorgverzekeraars, de overheid, onderwijs en de academie. De vraag is welke inspanningen zowel professionals uit de wereld van de kunsten en zorg willen en kunnen leveren om samen te werken.