Kunst in de Zorg op conferentie Nieuwe Generatie Ouderenzorg

Kunst in de Zorg op conferentie Nieuwe Generatie Ouderenzorg

Achtergrond programma ‘Kunst en cultuur in de Langdurige zorg en ondersteuning’
De laatste jaren zijn er veel kunstinitiatieven voor ouderen opgezet, vanuit de gedachte dat bezig zijn met kunst een positief effect kan hebben op de gezondheid. Het biedt zingeving, plezier én contact met anderen. Er zijn veel kunstinterventies in de langdurige zorg in Nederland, maar er is nog te weinig bekend over de effecten hiervan op de positieve gezondheid van deelnemers. Om onder andere deze reden heeft ZonMw in samenwerking met stichting RCOAK, fonds Sluyterman van Loo en de ministeries van OCW en VWS, het programma ‘Kunst en cultuur in de Langdurige zorg en ondersteuning’ geïnitieerd.

Totstandkoming onderzoek ‘Kunst in de Zorg’
Een eerste actie van het ZonMw-programma was de toekenning van subsidie aan het onderzoek ‘Kunst in de Zorg’, onder leiding van Tineke Abma. Het doel van het onderzoek is het in kaart brengen van het effect en de waarde van kunst op de gezondheid en het welbevinden van ouderen bij 15 kunstinitiatieven door het hele land en 4 kunstprogramma’s binnen zorginstellingen.
Naast een meer krachtig bewijs van de effecten van kunst in de langdurige zorg en ondersteuning, is er ook behoefte aan kennis die moet bijdragen aan de structurele inzet van kunst in de zorg. Kunstinitiatieven zijn nu nog vaak afhankelijk van incidentele financiering en het aanbod is versnipperd.

Sessie tijdens conferentie ‘Nieuwe Generatie Ouderenzorg’
Tijdens de sessie ‘Kunst in de Zorg gingen vertegenwoordigers vanuit de wetenschap, de zorg en de kunst met elkaar in gesprek over kunstparticipatie, de belangrijke rol die het kan vervullen in het leven van ouderen en de zorg en ondersteuning ook tijdens de coronapandemie. Vragen die hierbij aan bod kwamen zijn: Wat draagt actieve kunstparticipatie bij aan de kwaliteit van leven van ouderen? Welk effect is er al te zien in het onderzoek? Welke meerwaarde kan kunst bieden voor zorginstellingen en zorgprofessionals? Bekijk hieronder de video van de conferentie en het gesprek over kunst in de zorg.

Wat zijn we aan het doen en hoe verder?

Wat zijn we aan het doen en hoe verder?

Analyse met kunstenaars
Op dit moment zijn de onderzoekers wat minder op pad en te zien bij de verschillende kunstactiviteiten. In plaats daarvan zijn we de afgelopen weken druk geweest met het analyseren van de verschillende data die we tot nu toe in de praktijk hebben opgehaald: van de allereerste gesprekken met kunstenaars, tot de vele telefoongesprekken die zijn gevoerd met deelnemers, tot de observaties die we ondanks corona toch hebben kunnen doen in de praktijk. Al deze data bekijken we door een lens vanuit verschillende literatuur. Zo leggen we het naast een model wat is ontwikkeld door Cousins en collega’s om werkzame elementen van kunstparticipatie door ouderen in kaart te brengen. Zo kijken we bijvoorbeeld of we elementen als connectie, transformatie, of expressie teruglezen in de verhalen. Dit noemen we ook wel framework analyse. Over de uitkomsten van die analyses zijn we met sommige kunstenaars en initiatiefnemers weer in gesprek gegaan, om te onderzoeken hoe zij dit zien en of ze de bevindingen in hun werk herkennen. Hieruit ontstaan vaak inhoudelijke gesprekken over wat kunstparticipatie nu waardevol maakt voor ouderen en hoe dat precies werkt.

Een voorbeeld: de grenswerker
We gingen bijvoorbeeld in gesprek met Hein Walter (Ik teken voor je) in zijn atelier. Een aantal deelnemers sloten daar ook bij aan en er werd gezamenlijk geluncht. Tegelijkertijd luisterde en praatte één van ons ook via de telefoon mee; een manier die wij eigenlijk ook tijdens corona hebben ontdekt. Er werd bijvoorbeeld ingegaan op het thema connectie, een onderdeel uit het model van Cousins. Hein refereerde daarbij ook aan het het fenomeen grenswerker, of boundary work. Als kunstenaar ziet Hein zichzelf echt als grenswerker. Zo werkt hij met mensen met verschillende deelnemers: ouderen, mensen met burn-out, mensen met schizofrenie, kinderen en mensen met dementie. Hijzelf is hier de grenswerker die de connecties op en over de grenzen probeert te maken tussen al deze deelnemers.

Foto: Ik teken voor je, sfeerbeeld van voor covid-19.

Delen van bevindingen: beleving van kunst in de zorg
Janine Schrijver, kunstenaar betrokken bij ons team zit echter niet stil. Zij heeft inmiddels een paar bezoeken afgelegd aan initiatieven, en een plan gemaakt voor de eindpresentatie. Het idee is het maken van een belevenis, waarin alle expertise van de projecten en programma’s een plek krijgen en de bezoekers kunst in de zorg beleven op diverse manieren. Hierover zal ze komende tijd alle programma’s en initiatieven benaderen om mee te denken en werken.

Zes maanden uitstel
Vanwege corona, hebben de meeste initiatieven en programma’s, net als wij, zes maanden extra tijd gekregen. We gaan dus nog tot juli 2021 door. Binnenkort zullen we beginnen aan de laatste fase van het onderzoek, die zal gaan over het duurzaam implementeren van kunstprojecten voor ouderen.

Framework analyse werkzame elementen

Wat werkt in kunst in de zorg? Een brede en complexe vraag, waar wereldwijd onderzoek naar gedaan wordt. In Engeland zijn ze hier ook al jaren mee bezig. Engeland loopt voorop, naast Amerika. Ook in Scandinavië zijn ze ver vooruit, daar hebben ze ‘kunst op recept’ al in een vergevorderd stadium geïmplementeerd in de huisartsenzorg. Echter een antwoord op de vraag: wat werkt? is ook daar nog steeds actueel.

Sinds 2013 werkte collega Emiliy Cousins, met collega’s aan een gezamenlijke taal voor zowel ouderen, zorgprofessionals, managers, fondsen en kunstenaars rondom kunst in de dementiezorg. Zij ontwikkelden een taxonomie, een soort waaier van woorden die richting geven aan een gesprek. Omdat Cousins en collega’s een soortgelijke vraag als wij onderzochten, bekeken wij of deze taxonomie ook van toepassing is op onze initiatieven en programma’s. We kwamen erop uit dat de inhoud van de taxonomie een mooie paraplu kon zijn voor onze analyse van de verhalen van deelnemers.

Samengevat bestaat een deel van de taxonomie uit acht vormen van werkzame principes, die iets zeggen over zowel individueel als sociaal niveau.

In de praktijk merken we dat deze indeling kan helpen om grip te krijgen en taal te ontwikkelen om te praten over wat er nu precies gebeurt in de kunstprojecten, waardoor deelname voor ouderen van waarde is. Niet bij iedereen gaat er meteen een lampje branden wanneer je deze begrippen leest. We zoeken daarom ook naar eigen manieren van praten over ‘wat werkt’ in kunstprojecten en luisteren naar hoe kunstenaars en deelnemers hier zelf woorden aan geven.